Θεραπευτικό παιχνίδι: Μια γέφυρα έκφρασης, επικοινωνίας και ανάπτυξης
Ως θεραπευτικό παιχνίδι ορίζεται η μέθοδος με την βοήθεια της οποίας προσφέρεται η δυνατότητα στα παιδιά αλλά και στους εφήβους να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, τις σκέψεις αλλά και τις εμπειρίες τους, ανεξάρτητα αν όλα αυτά έχουν μια θετική ή αρνητική χροιά να τα συνοδεύει. Η μέθοδος αυτή νοείται ως ένας φυσικός τρόπος αλληλεπίδρασης, οικείος στις ηλικίες που αναφέρθηκαν, συνεπώς αποτελεί μία αβίαστη και πρόσφορη τεχνική σύνδεσης και επικοινωνίας.
Συμβολικά θα μπορούσαμε να απεικονίσουμε το θεραπευτικό παιχνίδι σαν έναν ήλιο με τις ακτίνες του. Κάθε μια από αυτές αποτελεί μια μορφή παιχνιδιού και συνεργατικά συνθέτουν τα αναπόσπαστα κομμάτια αυτού του φωτεινού συνόλου.
Ένα παράδειγμα θεραπευτικού παιχνιδιού είναι το παιχνίδι ρόλων. Εκεί όπου ενδέχεται να υπάρχει μια δυσκολία στην επικοινωνία, ένας ενδοιασμός στην έκφραση του συναισθήματος ή μια δυσχέρεια στην κοινωνική επαφή και στους τρόπους αντιμετώπισης μιας δύσκολης κατάστασης, το παιχνίδι ρόλων δίνει την δυνατότητα μιας ομαλής διέλευσης του παιδιού από αυτές τις συνθήκες μέσω της αναπαράστασής τους.
Στη συνέχεια ιδιαίτερα χρήσιμο είναι το συμβολικό παιχνίδι με ζωάκια, φιγούρες, κούκλες καθώς και αντικείμενα όπως τα παιδικά κουζινικά. Στο πλαίσιο αυτό το παιδί δύναται να αναπαραστήσει καταστάσεις που έχει βιώσει, είτε ευχάριστες είτε λίγο πιο επίπονες, και να του δοθεί η ευκαιρία να μιλήσει για αυτές άμεσα ή έμμεσα μέσω των εργαλείων που αναφέρθηκαν. Ενδεχομένως, κάποιες φορές, είναι πιο ευχερές και προσιτό για ένα παιδί να μιλήσει με την αξιοποίηση συμβόλων για προσωπικά του βιώματα.
Ένα άλλο παράδειγμα αποτελεί το αισθητηριακό παιχνίδι με την χρήση άμμου και νερού. Στην περίπτωση αυτή κατά βάση επιδιώκεται η επίτευξη της χαλάρωσης του παιδιού και κατ’ επέκταση της ρύθμισης του συναισθήματός του.
Άξιο αναφοράς είναι και το δημιουργικό παιχνίδι. Μέσω της ζωγραφικής, του πηλού και της πλαστελίνης, της κατασκευής κολάζ ή της δημιουργίας μιας λίστας με τραγούδια συμβολικά για αυτό (κυρίως για τους εφήβους), ανοίγει μια δίοδος μετάδοσης, αποδοχής και κατανόησης της συναισθηματικής, κοινωνικής και ψυχικής κατάστασης την οποία βίωσε ή βιώνει στο παρόν.
Αν όλα τα παραπάνω εργαλεία χρησιμοποιηθούν και αξιολογηθούν ορθά τότε τα παιδιά μικρότερης ηλικίας αλλά και οι έφηβοι θα μπορούσαν να ενισχυθούν με ποικίλες δεξιότητες και οφέλη. Σε αυτά συγκαταλέγονται η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και τηςανθεκτικότητας , η συναισθηματική ρύθμιση και η μείωση του άγχους, η αποσαφήνιση πιθανόν σύνθετων και αρνητικά φορτισμένων αντιλήψεων, η απενοχοποίηση σκέψεων και η αποδοχή του εαυτού. Επιπλέον, καθότι γίνεται αναφορά στο θεραπευτικό παιχνίδι και συμπεριλαμβάνεται σε αυτή τη διαδικασία το παιδί αλλά και ένας ενήλικας (π.χ. θεραπευτής) καλλιεργείται η έννοια της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και του αλληλοσεβασμού,η ανάγκη τοποθέτησης προσωπικών ορίων και από τις δύο πλευρές και η ακολουθία οδηγιών που έχουν οριστεί από την αρχή της διαδικασίας.
Στο στάδιο αυτό θα ήταν χρήσιμο να αναφερθεί πως το θεραπευτικό παιχνίδι παρουσιάζει κοινά σημεία αλλά και διαφοροποιήσεις όσον αφορά στα μέσα και στον τρόποπροσέγγισης ανάμεσα σε παιδιά μικρότερης ηλικίας και τους εφήβους. Στα παιδιά το παιχνίδι είναι αυτό ακριβώς που ορίζεται. Το παιδί παίζει και δημιουργεί, φαντάζεται και τραγουδάει με σκοπό κυρίως να περάσει καλά. Βέβαια όταν η συνθήκη που αντιμετωπίζει είναι επιφορτισμένη αρνητικά τότε μέσω αυτού αποζητά μια διέξοδο έκφρασης ενδεχομένως δίχως προσωποποιημένα λόγια. Και στις δύο καταστάσεις όμως τα παιδιά είναι κατά βάση ανοιχτά στο να ακολουθήσουν το πλάνο και τους τρόπους που θα διεξαχθεί το παιχνίδι. Επιπλέον τα μέσα τα οποία χρησιμοποιούνται είναι απλά και σαφή ως προς την χρήση τους (π.χ. μια κούκλα).
Στον αντίποδα όμως η επαφή με τους εφήβους ορίζεται εξ΄ αρχής ως μια πιο σύνθετη και πολυεπίπεδη διαδικασία. Εδώ δεν συνηθίζεται η χρήση παιχνιδιών όπως παιδικά κουζινικά. Αναζητούνται μέσα πιο προσιτά για την ηλικία τους. Χρησιμοποιούνται δραστηριότητες που επιτρέπουν την σύνδεση με το συναίσθημά τους και την επιλογή της έκφρασής τους. Ο επαγγελματίας ενήλικας που θα πλαισιώσει έναν έφηβο είναι χρήσιμο να γνωρίζει πως οι έφηβοι δεν επιθυμούν να εξαναγκάζονται να μιλήσουν ούτε αποδέχονται εύκολα ερωτήσεις με απόλυτη απάντηση όπως: «γιατί το έκανες αυτό;». Ο έφηβος εκτιμάει την προσφορά της επιλογής και την ενεργητική ακρόαση. Επιλέγει τα συνεργατικά παιχνίδια κατά βάση και αποφεύγει τις δραστηριότητες που περιέχουν την έννοια του ανταγωνισμού. Εκφράζεται πιο ομαλά με την χρήση εργαλείων που περιλαμβάνουν μουσική ή ακόμα και δημιουργική γραφή.
Το θεραπευτικό παιχνίδι προσφέρει ένα ασφαλές περιβάλλον, όπου τα παιδιά και οι έφηβοι μπορούν να εκφράσουν σκέψεις, συναισθήματα και προβληματισμούς. Να αναπτύξουν δεξιότητες και να εμπλουτίσουν τους τρόπους επικοινωνίας τους. Να καλλιεργήσουν ψυχική ανθεκτικότητα και να ενισχύσουν την αυτοεκτίμησή τους. Όλα τα προαναφερθέντα μπορούν να αξιοποιηθούν πιο αποτελεσματικά όταν εντάσσονται σε μια ολιστική προσέγγιση φροντίδας και πλαισίωσης των παιδιών και των εφήβων, στελεχωμένη από επαγγελματίες οι οποίοι έχουν τα κατάλληλα εφόδια να υποστηρίξουν την όλη διαδικασία και παράλληλα να κρατήσουν τα παιδιά προστατευμένα και ασφαλή.
Παπαδοπούλου Νένα
Ψυχολόγος, MSc Eκπαιδευτική Ψυχολογία
Ειδίκευση στη διαχείριση Ψυχικού και Συναισθηματικού Τραύματος
Μέλος της Ψυχοκοινωνικής Ομάδας της Λάμψης